Dit is het echte verhaal achter ‘Altijd is Kortjakje ziek’

Wat zingen wij nou eigenlijk precies voor onze kinderen?

Kids

Als je een kind hebt, sta je ineens de gekste liedjes te zingen. Ook Anke zingt wat af voor haar zoontje van bijna 1. Maar, vroeg ze zich af: ‘Wat sta ik nou eigenlijk precies te zingen?’

Het is een cliché; je krijgt een kind en je gaat opeens vol overgave kinderliedjes zingen. Ook al begrijpt het kind in kwestie er nog niks van – je kunt er net zo goed een beetje Johnny Cash ingooien – toch sta jij, zodra die oogjes wat langer open kunnen blijven, te hoofd-schouders-knie-en-tenen voor de wieg. Hopend op een lachje.

Hoezo, altijd ziek?

Nu is ‘Hoofd, schouders, knie en teen’ een redelijk makkelijk nummer. En ook bij ‘Klap eens in je handjes’ kan weinig misgaan (al zingt mijn moeder standaard ‘dij dij dij’ als het ‘blij blij blij’ moet zijn, vraag me niet waarom). Maar de eerste keer dat ik ‘Altijd is Kortjakje ziek’ inzette, vroeg ik me af wat ik in hemelsnaam aan het zingen was. Wacht, ze is dus altijd ziek? Altijd? Wat heeft ze? Dat is toch geen leuk kinderliedje?! En hoe kan ze dan weer beter zijn als ze op zondag naar de kerk mag? En, misschien wel de belangrijkste, wat is een boek vol zilverwerk eigenlijk?

Wacht, ze is dus altijd ziek? Altijd? Wat heeft ze?

In mijn hoofd werd Kortjakje opeens een ziekelijk meisje dat zichzelf iedere zondag uit bed sleept, haar versleten zondagse jurkje aantrekt, haar haren in twee pluizige vlechten knoopt en met een veel te zwaar boek (want al dat zilverwerk) naar de kerk schuifelt om in de koude kerkbanken rillend te wachten tot ze weer naar bed mag. Een heus Charles Dickens verhaal dus. Maar één google search later weet ik beter. Kortjakje is helemaal niet ziek maar dronken. Starnakel van de jenever. En misschien zelfs wel een hoertje.

Lees ook: deze parodie op Tien kleine aapjes gaat viraal

Armoedig

Zoals – blijkbaar – gebruikelijk bij veel kinderliedjes die wij voor onze kinderen zingen, is ‘Kortjakje’ van origine een schunnig volkslied dat, zo zie ik dat voor me, heen en weer wiegend in de kroeg werd gezongen. De naam Kortjakje komt van ‘jakje’, een kledingstuk (‘bovenkleed’) voor vrouwen dat kortjakje werd, omdat de dame in kwestie waarschijnlijk armoedig gekleed ging. De eerste versie van het lied dat ergens begin 18de eeuw werd opgetekend, begon zo:

Kortjakje seer hups en fijn
Is de meeste tijd beschonken,
Kortjakje mag geen Brandewijn
Maer het moet Jenever zijn

‘Het meest waarschijnlijke is dat Kortjakje is gebaseerd op de 17de eeuwse Rachel Valderappus, een sekreetjuffrouw, een toiletjuffrouw, die wel een drankje lustte’, zei Jant van der Weg ooit tegen de Volkskrant. De Neerlandica schreef het boek Midden in de week maar zondags niet over de ware geschiedenis van Kortjakje, Berend Botje (die ging varen en nooit meer terugkwam), Jan Huigen (wiens ton in duigen viel) en consorten.

Zondags ziet ze heer pastoor, daar spreidt zij haar beentjes voor

Was ze een prostituee? Van der Weg: ‘Op het oudste gevonden liedblaadje staat als titel: ‘Een nieuw lied van Kortjackje, oft leve en bedrijf van ene secrete vrou in dese stad, die so gaere de borrel had.’ Later zijn er varianten gemaakt waarin de zin ‘zondags als haar liefste komt, is ze weer gezond’, werd vervangen door ‘zondags ziet ze heer pastoor, daar spreidt zij haar beentjes voor’. Kortjakje stond bepaald niet hoog in aanzien, maar het is niet zeker dat zij als prostituee werkte.’

Onzinkarakter

Prostituee of niet, door de jaren heen is Kortjakje in ieder geval van een arme, losbandige dronkenlap een ziek, gelovig meisje met een boek vol zilverwerk (een religieus boek met zilveren beslag en sluiting, aldus Wikipedia) geworden. Waarom we tegenwoordig zingen wat we zingen, is me nog steeds niet helemaal duidelijk. Maar dat het een onzinverhaal is, maakt voor kinderen niet uit aldus Van der Weg tegen de Volkskrant: ‘Doordat we de oorspronkelijke betekenis niet meer kennen, hebben veel van de liedjes een onzinkarakter gekregen. Ik denk dat dat kinderen wel aanspreekt; kleine kinderen zijn vooral gevoelig voor klankcombinaties.’

Ik blijf het voorlopig nog maar even zingen dus. Zolang mijn zoon me in ieder geval niet vraagt waarom Kortjakje altijd ziek is.

Oh en waarom je het vervolgens steeds in je hoofd hebt, lees je hier.

Meer leuke content? Like ons op Facebook