Kinderen en rouwen: zo leg je de dood uit

Susan Dalstra 20 jun 2018 Kids

Is het je ooit opgevallen dat kleine kinderen geen enkel benul van tijd hebben? We leggen uit dat een autorit ‘drie liedjes lang’ duurt of dat we de deur uit moeten na één Dora-aflevering.

De dood is al een onvoorstelbaar concept, laat staan voor een kind dat geen enkel tijdsbesef heeft. Kinderpsycholoog Tovah Klein noemt de dood de ‘ultieme seperatie’. Of het nou het verlies van een geliefde, een familielid, iemand uit de buurt, een huisdier of zelfs een historisch figuur is. En dan zijn er nog alle gevoelens rondom het verlies: verdriet, rouw, acceptatie. Klein deelt hoe je de dood iets begrijpelijker en hopelijk behapbaarder maakt voor een klein kind.

Sta open voor hun vragen
Kinderen van een jaar of vier, vijf kunnen opeens een grote interesse voor de dood en sterven krijgen. Misschien maken ze zich opeens zorgen dat ze een vader of moeder verliezen. Ze kunnen heel specifieke vragen stellen over wie doodgaat, wanneer en hoe dat dan is. Sommige kinderen maken zich er misschien zorgen om, maar velen zullen ook simpelweg antwoord willen op hun vragen. Het belangrijkste antwoord wat ze zoeken is dat hun ouders niet binnen korte tijd dood zullen gaan. Als een opa of oma overlijdt, raadt Klein aan om te zeggen: ‘Opa was al heel, heel erg oud en ziek, wat gebeurt als je oud wordt.’ En druk dan op het hart dat papa en mama maar een klein beetje oud en nog heel gezond zijn. Kinderen hebben bevestiging nodig dat hun ouders er zijn en blijven om voor ze te zorgen.

Geef eerlijk antwoord
Omdat de dood zo’n abstract concept is, vinden kinderen het heel moeilijk om het idee van eindigheid te bevatten. Dat is zelfs voor volwassenen bijna niet te doen. De woorden ‘opa is overleden’ zijn heel moeilijk om uit te spreken, maar dat moet wel gebeuren. Eufemismen als ‘hij is vertrokken’, zeggen een kind niks. Wees ook terughoudend met zeggen dat een mens of dier ‘is gaan slapen’. Zo kunnen kinderen een angst ontwikkelen voor slapen omdat ze bang zijn dan nooit meer wakker te worden. Realistische woorden gebruiken helpt in het rouwproces. Eerlijkheid is ook het best wanneer het aankomt op je eigen emoties. ‘Het is oké om je gevoelens te tonen ten tijde van een verlies. Kinderen leren van negatieve emoties in hun meest vertrouwelijke relaties. Ze schrikken er misschien van om een ouder verdrietig te zien. Papa en mama zijn immers de rots in de branding die voor ze zorgt. Verzeker je kind dat je oké bent, en dat je er voor ze bent – ook al ben je nu verdrietig.’ Natuurlijk is er een verschil tussen liegen en verzachten. Je hoeft een kind niet te voorzien van alle details rondom een overlijden. In dat geval volstaat een ‘ik weet het niet’. Het is ook wijs om andere verzorgenden en school of de opvang op de hoogte te stellen van wat er gaande is, zodat je kind vanuit alle hoeken steun ontvangt.

Verwacht het onverwachte
Als je een geliefde bent verloren, lijkt een kind het ene moment misschien oké en het andere moment opeens helemaal niet meer. Hun reactie – woede, verwarring, stilte – komen misschien onverwacht. Wees daar op voorbereid. ‘De gevoelens van kinderen zijn vergankelijk en kunnen opeens weer bovendrijven. Dat is normaal voor jonge kinderen. Dat is normaal voor kleine kinderen. Wetende dat het oké is om lastige emoties te hebben en dat jij ze helpt, is dat wat ertoe doet. Het komt ook vaak voor dat kinderen helemaal niet zo geraakt lijken door een verlies. Er is geen juiste manier van rouwen.’

Herinneringen ophalen kan helpen
Het is misschien verleidelijk om het onderwerp te vermijden of de naam van degene die overleed niet meer te noemen. Je eerste instinct is misschien het verdrietige gevoel wegdrukken, maar er doorheen gaan door naar oude foto’s en video’s van de overledene te kijken, kan juist troost bieden. Nostalgie kan zelfs helpen in het helingsproces. Een brief aan de overledene schrijven of een dagboek bijhouden, kan ook zorgen voor verbinding en louterend werken. En nog een belangrijk advies: ‘Denk niet dat bij een onderwerp als de dood niet gelachen mag worden. Lachen werkt enorm helend. Kunnen lachen om herinneringen of momenten met de overledene laat juist zien hoe belangrijk hun aanwezigheid was in je leven.’

Laat een kind weten dat het niet verantwoordelijk is
Omdat kinderen van nature op zichzelf gericht zijn, is het belangrijk dat ze weten dat er niks is wat zij gedaan hebben wat de dood veroorzaakt heeft. Kinderen hebben de neiging zichzelf de schuld te geven als er iets gebeurd is. Leg kinderen uit dat het niet hun schuld is – dat het in feite niemands schuld is. Hetzelfde geldt voor jouw rouw. Vertel een kind dat je degene die is overleden mist, maar dat het niet zijn/haar schuld is dat jij verdrietig bent.

Hou vast aan routine
Probeer de routine van een kind zo consistent mogelijk te houden met school, maaltijden en bedtijd op gezette tijden. De dood is al een enorme verstoorder met ziekenhuisbezoek, gasten van heinde en ver, ceremonies en de uitvaart. Een routine helpt kinderen gegrond te blijven.

Reageer op artikel:
Kinderen en rouwen: zo leg je de dood uit
Sluiten