Zo ga je om met het rouwproces van een kind dat een ouder verloren heeft

Persoonlijk

Een ouder verliezen op jonge leeftijd is een traumatische ervaring. Kinderen verliezen niet alleen een vader of moeder, maar er vallen ook allerlei vertrouwdheden weg. Verlies- en rouwdeskundige Daan Westerink legt uit hoe een overgebleven ouder daar mee om kan gaan.

Tussen de rouwadvertenties in De Telegraaf verscheen onlangs een hartverscheurend berichtje van de 6-jarige dochter van Koen Everink. De zakenman kwam om het leven door een misdrijf en tot overmaat van ramp trof zijn dochtertje hem de volgende ochtend als eerste aan. Het handgeschreven briefje dat zij aan haar vader richtte, ging viraal op internet.

Daan, die zelf op 14-jarige leeftijd haar moeder verloor, sprak voor haar boek ‘Verder zonder ouders’ met verschillende volwassenen die op jongere leeftijd een ouder hebben verloren.

Ze benadrukt dat het per kind heel erg verschilt hoe het een verlies verwerkt. Vroeger werd er gedacht dat er verschillende stadia waren van rouw, maar dat is volgens haar niet zo. Er zijn verschillende factoren, zoals opvoeding, het karakter van het kind en de band die het had met de ouder, die van invloed zijn op de rouwverwerking.

Verschillen per leeftijd

Daan:’Er wordt wel eens gedacht dat kinderen anders rouwen dan volwassenen, maar dat is niet zo. Alleen de manier waarop zij kunnen begrijpen wat het is – als een ouder is overleden – verschilt heel erg per leeftijd. Als jonge kinderen het concept van de dood niet begrijpen, betekent dat niet dat ze niks missen. Ze missen de overleden ouder juist wel. Vanaf een maand of twee krijgt een kind verlatingsangst en zal het ook doorhebben als de ouder niet meer terugkomt.’

‘Rond 6-jarige leeftijd komt het keerpunt waarbij het tot de kinderen doordringt wat de onomkeerbaarheid is van de dood. Tot die tijd en met name tot een jaar of vier denken kinderen nog heel magisch. Als je dan aan ze vertelt: ‘Mama/papa is overleden of hij is gaan slapen,’ dan kunnen ze reageren met: ‘Maar hij komt toch volgende week wel weer terug?’

Als de ouder vervolgens niet terugkeert, kan het kind enorm zoekgedrag gaan vertonen. ‘Kinderen kunnen zich op een gegeven moment niet meer voorstellen dat de ouder echt dood is. Er kunnen dan gedachtes voorbij komen als, papa of mama vond mij niet aardig en is daarom weggegaan.’

‘Je hoeft er geen sprookjesverhaal van te maken, maar het is wel belangrijk dat je de kinderen vertelt wat er aan de hand is’

Daan benadrukt dat het voor een rouwproces dus erg belangrijk is dat het kind snapt dat de ouder niet meer terugkomt. ‘Dat hoef je er niet in te wrijven. Je hoeft er ook geen sprookjesverhaal van te maken, maar het is wel belangrijk dat je kinderen vertelt wat er aan de hand is.’

Voordat je het gesprek met je kind aangaat moet je zelf precies weten wat je gaat zeggen. Wat ga je bijvoorbeeld uitleggen over de begrafenis of de crematie? Zorg dat je het vertelt in woorden die geschikt zijn voor de leeftijd van het kind. ‘Het is heel vervelend als een kind iets niet verteld krijgt en het vervolgens van anderen moet horen. Op school zeggen kinderen wat er in hun opkomt en kunnen ze vragen gaan stellen aan jouw kind. Je hebt er geen grip op, maar je kunt wel goede afspraken maken met school. Elke school heeft in dit soort noodsituaties wel een stappenplan met wat je moet doen.’

Vertel het kind dat zijn/haar ouder van hem hield

Daan zegt dat kinderen heel graag horen dat de overleden ouder van hem of haar gehouden heeft. ‘Het is goed om dat tegen een kind te zeggen. Ze vinden het ook heel fijn om herinneringen te zien. De dood is heel confronterend, maar de liefde hoeft dat niet te zijn. Ook als de ouders gescheiden waren, is het heel belangrijk dat het kind van die overleden ouder kan blijven houden. Het is de bedoeling dat je als ouder ook de mooie dingen blijft vertellen.’

Imitatiegedrag

‘Een kind kijkt naar wat een ouder doet en daar leert het van. Daarom is het belangrijk om mild te zijn naar jezelf. Je mag verdriet hebben en dit tonen. Je kunt het kind namelijk niet verdrietig maken, want dat is het al. Je kunt bijvoorbeeld zeggen: ‘Ik ben soms erg verdrietig, herken je dit?’ of vraag wat het kind wil doen op de verjaardag van de overleden ouder.’

‘Het is van belang dat je goed doseert en dat je verdrietige momenten afwisselt met fijne dingen. Je moet er zijn voor het kind, overleggen is heel goed, maar je moet niet de therapeut willen zijn.’

Laat het kind het dagelijkse leven weer oppakken

Als volwassenen iemand dierbaar verliezen, gaan ze op een gegeven moment weer aan het werk en voor kinderen is het dus ook belangrijk dat ze hun leven weer kunnen oppakken. Dit betekent dat de ouders het kind weer met vriendjes en vriendinnetjes moet laten spelen. Ook naar school gaan is van belang.

‘Sommige mensen denken dat school na het overlijden van een ouder veel te belastend is, maar het is wel een plek waar het voor het kind gewoon even ‘normaal’ is’

Daan zegt: ‘Sommige mensen denken dat school na het overlijden van een ouder veel te belastend is, maar het is wel een plek waar het voor het kind gewoon even ‘normaal’ is. Daarom is het ook belangrijk dat de school niet meteen overal gedenkplekjes inricht en moet ook niet alle aandacht op het kind vestigen. Kinderen vinden het niet prettig om in de uitzonderingspositie terecht te komen.’

‘Rouwen is niet alleen de confrontatie met het verlies aangaan, maar het is ook de balans vinden in hoe hij of zij overeind blijft staan. Als een kind weer naar school gaat, betekent het niet dat hij of zij iets verwerkt heeft, maar dan betekent het dat het kind bezig is met een balans zoeken.’

Grote impact op gezin

‘Soms worden kinderen heel erg teruggeworpen in hun ontwikkelingsfase; bedplassen en slecht slapen komen soms voor. Het is goed om begrip te hebben als een kind weer bij je in bed wilt slapen. Dat kun je toelaten, soms moeten kinderen gewoon letterlijk voelen dat jij er bent.’

Bron: Jay

Wanneer extra opletten?

In vijf procent van de gevallen gaat het mis, meldt Daan. ‘Als een kind ruzie krijgt op het schoolplein, kan een kind ontploffen. Dat is niet gek en dus ook geen reden om meteen een hulpverlener erbij te betrekken. Een uitbarsting hoeft niet te betekenen dat het kind doorslaat.’

Het is veel belangrijker om te kijken naar hoe láng een kind dit gedrag vertoont. ‘Het gaat om de mate van heftigheid en de duur van het gedrag. Na een keer slecht slapen, hoeft het kind niet in therapie. Rouwverwerking is nooit echt een stijgende lijn, maar er moet enige progressie in zitten. Als het gedrag lang aanhoudt, bijvoorbeeld langer dan zes maanden, mag je je best eens afvragen of dit er allemaal bijhoort.’

Puberteit

‘Sommig gedrag van pubers kan lijken op rouw, maar is in feite adolescentie. Ouders willen graag dat hun kinderen goed begeleid worden, maar op het moment zelf wil een puber niet de hele tijd gezien worden als ‘die ene jongen of meisje die zijn of haar ouder verloren heeft’. Als jongeren niet willen praten, betekent het niet dat ze móeten praten.’

‘Sta jongeren toe om bijvoorbeeld een dag of zelfs de avond na de begrafenis naar hun vrienden toe te laten gaan’

Ook voor jongeren is het belangrijk dat ze hun dagelijkse activiteiten weer kunnen herpakken: ‘Sta jongeren toe om bijvoorbeeld een dag of zelfs de avond na de begrafenis naar hun vrienden toe te gaan. Dat zijn dingen waar ze behoefte aan kunnen hebben. Volwassenen zoeken ook vaak hun werkplek weer op of gaan sporten om er even niet mee bezig te zijn en dat willen jongeren ook.’

Ook bij pubers is het belangrijk om op te letten hoe lang hij of zij bepaald gedrag vertoont. Je kunt dit gedrag vergelijken met hoe het voor het overlijden van hun ouder was. ‘Je moet kijken naar wat past bij het gedrag van een puber. Het ene gedrag moet niet met het andere door de war gehaald worden,’ aldus Daan.

Schroom niet om hulp te vragen

Als alleenstaande ouder, wat je nu geworden bent door het overlijden van je (ex)partner, heb je het heel zwaar: ‘Als je merkt dat je het niet trekt, dan is het goed om hulp te zoeken. Het is heel fijn als iemand, bijvoorbeeld een vriend of familielid, op zo’n moment kan meedraaien in het gezin. Soms kunnen opa’s en oma’s heel veel betekenen. Voor de overgebleven ouder geldt: dúrf om hulp te vragen. Je hoeft niet altijd flink te zijn.’

Praat mee over dit onderwerp op onze Facebook.

Eerste hulp bij verdriet: 10 tips bij een verloren liefde >